De verdubbelingstijd van Legionella: ongekend en onderschat

Wanneer gebouwen tijdelijk gesloten zijn, bijvoorbeeld tijdens sluitingsdagen, vakanties of door onvoorziene omstandigheden, staat het water in de leidingen stil. Wat veel uitbaters onderschatten, is hoe snel Legionella-bacteriën zich in die periode kunnen vermenigvuldigen, zeker wanneer de temperatuur in de leidingen oploopt tot een gunstig bereik.

Recent bezochten we een locatie die wekelijks twee dagen na elkaar gesloten is. Tijdens deze stilstand ondervond het water in zowel de koudwaterleidingen als de warmwateraftakkingen een opwarming tot 33°C. Dit is exact het temperatuurbereik waarin Legionella zich bijzonder goed kan ontwikkelen.

Waarom 25–45°C zo kritisch is

Legionella groeit het best tussen 25°C en 45°C, met een optimum rond 35 à 38°C. Onder deze omstandigheden kan de bacterie zich relatief snel vermenigvuldigen. In laboratoriumomstandigheden bedraagt de verdubbelingstijd soms slechts enkele uren. In leidinginstallaties, waar omstandigheden minder ideaal zijn, of toch zouden moeten zijn, is het plausibel om uit te gaan van een verdubbeling om de 8 tot 12 uur bij gunstige temperaturen en stilstand. Voor deze denkoefening wordt geen rekening gehouden met reeds aanwezige biofilm of andere voedingsstoffen.

Bron: eigen opmaak obv volgende onderzoeken, Kusnetsov, J. M., Ottoila, E., & Martikainen, P. J. (1996). Growth, respiration and survival of Legionella pneumophila at high temperatures. Journal of Applied Bacteriology, 81(4), 341–347.Personnic, N., Striednig, B., & Hilbi, H. (2023). The Legionella Lqs-LvbR regulatory network controls temperature-dependent growth onset and bacterial cell density. mBio, 14(2)Borella, P., et al. (2017). Temperature-driven growth of Legionella in lab-scale systems and interaction with protozoa. Water Science and Technology, 75(3), 655–663.

Bij 33°C en zonder doorstroming is het dus perfect mogelijk dat een niet detecteerbare hoeveelheid in korte tijd uitgroeit tot een verhoogde concentratie.

Onderstaand voorbeeld toont hoe snel een populatie kan toenemen wanneer we uitgaan van:

• startconcentratie: net geen 100 kve legionellabacteriën per liter (lage, vaak niet-detecteerbare waarde)

• verdubbelingstijd: 12 uur (conservatieve, realistische inschatting bij 30 à 35°C en stilstand)

Let op: dit is een theoretisch rekenvoorbeeld ter illustratie op basis van een beperkt onderzoeksdomein. In echte installaties spelen ook biofilm, nutriënten, materialen en waterkwaliteit een rol.

Stilstand	Aantal bacteriën (theoretisch)
12 uur	200
24 uur	400
36 uur	800
48 uur	1.600
72 uur	6.400
96 uur	25.600
7 dagen (168 u)	± 25 miljoen*

Al is de waarde na 7 dagen een rekenkundig gegeven, en verwachten we *dergelijke waarde niet tegen te komen wegens limitaties zoals beschikbaarheid van nutriënten, toont de tabel wel aan hoe stilstaand water snel een verhoogd risico met zich meebrengt.

Na slechts 48 uur kan een lage beginwaarde al uitgroeien tot een concentratie die duidelijk verhoogd, alarmerend en potentieel ziekmakend is. Na enkele dagen stilstand spreken we potentieel over zeer hoge besmettingsniveaus, zeker wanneer ook biofilm en afzettingen aanwezig zijn. Deze oefening houdt tevens geen rekening met dode punten, of klassiek weinig gebruikte tappunten, waar stilstand uiteraard veel langer is.

Gesloten gebouwen: duidelijk een verhoogd risico

Bij tijdelijke of gedeeltelijke sluiting, denk maar aan renovaties, zien we vaak een combinatie van risicofactoren:

• langdurige stilstand

• potentieel risicovolle watertemperaturen

• weinig of geen spoeling van de hoofdleiding en aftakkingen

Dit creëert ideale omstandigheden voor Legionella, in zowel de warm als koud waterleidingen.

Wanneer een gebouw daarna opnieuw in gebruik wordt genomen zonder aangepaste spoel- of desinfectieprocedure, kunnen gebruikers worden blootgesteld aan verhoogde risico’s bijvoorbeeld via douches, slecht werkende kranen en andere aerosolvormende tappunten.

Enkele essentiële preventiemaatregelen:

• Zorg dat het water voldoet aan de temperatuureis:

  • koud water onder 25°C (idealiter zelfs onder 20°C)

  • warm water vertrek minstens 60°C

  • warm water circulatie minstens 55°C

• Vermijd langdurige stilstand: regelmatige spoelrondes zijn cruciaal.

• Voor heropening na sluiting: voer een zeer grondige spoeling uit (op zowel het koud als warm water)

• Laat bij twijfel een risicoanalyse en staalnames uitvoeren door een gespecialiseerde partner.

  
  

Conclusie

De verdubbelingstijd van Legionella toont hoe snel een onschuldig lijkende, en zelfs onzichtbare, situatie kan evolueren naar een ernstig gezondheidsrisico. In ons voorbeeld volstaat twee dagen stilstand bij 33°C reeds om lage concentraties te laten uitgroeien tot problematische waarden.

Preventie, opvolging en een goed beheer van de waterinstallatie blijven de beste bescherming.